Tożsamość narodowa a wartości
polityczne, religijne i moralne w transformacji ustrojowej.

Ukraina na tle Polski i innych krajów Europy Wschodniej.


Po upadku komunizmu i przeszło 10 latach transformacji ustrojowej w Europie Środkowej i Wschodniej widać już, że proces ten doprowadził do zróżnicowanych rezultatów w różnych krajach. Naturalnym w tej sytuacji wydaje się pytanie o przyczyny tego zróżnicowania. Najczęściej poszukuje się wyjaśnień w historii, wskazując m.in. na odmienne „punkty startowe” transformujących się społeczeństw.


Moja praca jest poświęcona analizie postaw wobec różnych aspektów procesów transformacyjnych w największym kraju Europy Wschodniej – Ukrainie. Tło do porównań, dzięki którym można ocenić tempo i zakres dokonujących się w społeczeństwie przeobrażeń, stanowi Polska i inne kraje Europy Wschodniej.

Jednym z celów tej pracy jest zwrócenie uwagi na tożsamość narodową jako ważny czynnik interweniujący w transformacji. Wydaje się bowiem, że przekształcenia ustroju politycznego w Europie Wschodniej powiodły się w znacznie większym stopniu w tych krajach, w których zamieszkujące je społeczeństwa nie miały kłopotów z własną tożsamością narodową. Innymi słowy, w miarę sprawnie funkcjonującą demokrację udało się zbudować przede wszystkim skonsolidowanym narodom.

Jako miarę sukcesu transformacji można potraktować zaliczenie danego państwa w poczet kandydatów do Unii Europejskiej. Spośród byłych republik radzieckich udało się to osiągnąć jedynie trzem krajom bałtyckim, najdalsza zaś od integracji europejskiej wydaje się Białoruś. Starałam się pokazać, że nie jest to przypadek. „Sukces przemian demokratycznych jest mało prawdopodobny, gdy rewolucja narodowa jest niedokończona”, pisze Philip Roeder (1999: 856).


Teoretyczne zaplecze pracy stanowią koncepcje tożsamości narodowej, a szczególnie te z nich, które zwracają uwagę na zależności między tożsamością narodową a procesami budowania demokratycznego ustroju politycznego i społeczeństwa obywatelskiego jako nieodłącznego atrybutu demokracji.

Ukraina jest dobrym przykładem dla zademonstrowania tego rodzaju zależności, gdyż społeczeństwo jest tam ciągle silnie zróżnicowane pod względem tożsamości, choć to się zmienia. Niektórzy badacze sądzą nawet, że są to różnice typu, a nie jedynie stopnia ukształtowania ukraińskiej tożsamości narodowej.

Jedną z najważniejszych przyczyn tego zróżnicowania jest odmienność losów historycznych mieszkańców różnych części dzisiejszego państwa ukraińskiego (patrz mapa). Są też jednak i inne czynniki, z których należy wymienić przeprowadzoną w czasach ZSRR industrializację i modernizację oraz specyfikę radzieckiej polityki narodowościowej.

Nie chciałabym zbyt szeroko omawiać tych kwestii w tym miejscu. Z punktu widzenia prezentowanych przeze mnie wyników badań ważne jest to, że różne pojmowanie własnej tożsamości narodowej przez mieszkańców różnych regionów Ukrainy wywiera wpływ na ich postawy wobec państwa, a także na uznawane przez nich wartości polityczne, moralne czy religijne, które były przedmiotem mojego zainteresowania.

Postawiłam hipotezę, że jeśli zagadnienie tożsamości narodowej istotnie jest ważnym czynnikiem interweniującym w procesach transformacji – powinien on być pomocny przy wyjaśnianiu zróżnicowania politycznych wartości Ukraińców i ich stosunku do rozmaitych kwestii związanych z budową gospodarki rynkowej. W szczególności, osoby silniej identyfikujące się jako Ukraińcy powinny być bardziej skłonne do popierania dokonujących się procesów transformacji ustrojowej oraz wyżej niż inni cenić wartości polityczne związane z demokracją. Dane empiryczne, którymi dysponowałam, pozwoliły jedynie na pośrednie włączenie do analiz kwestii związanych z identyfikacją narodową, ale z punktu widzenia tych pośrednich analiz można powiedzieć, że hipoteza znalazła potwierdzenie w danych.

Okazało się, że mieszkańcy regionu zachodniego o najsilniej sformowanej tożsamości narodowej są jednocześnie nastawieni najbardziej prodemokratycznie i prorynkowo. [Wykres 1] [Wykres 2]


Jednocześnie zastosowana przeze mnie miara stopnia identyfikacji z państwem okazała się we wszystkich regionach pozytywnie skorelowana z obydwoma indeksami mierzącymi przywiązanie do demokracji.


Przeprowadzone analizy pokazały, że demokracja i wolny rynek, są ciągle wartościami dla Ukraińców w pewnej mierze abstrakcyjnymi. Dzieje się tak mimo, iż mają z nimi w do czynienia w życiu co najmniej od 10 lat. Abstrakcyjność tych wartości przejawia się m.in. w tym, że ich uznawanie bądź nie, jest w społeczeństwie ukraińskim niezależne od oceny zachowań, które – jak np. oszukiwanie państwa – wydają się sprzeczne z zasadami demokracji. Postawa prodemokratyczna nie wpływa także na Ukrainie na stosunek do instytucji, które sprawne funkcjonowanie tejże demokracji i wolnego rynku powinny zapewnić. Trudno więc ukraińską demokrację uznać za ukształtowaną, tak jak nie ukształtowany jest ukraiński naród polityczny.


Ważnym elementem tożsamości narodowej jest identyfikacja religijna. Miała ona znaczenie w historii, gdy kształtowały się nowoczesne narody i jej rola jako czynnika wspomagającego proces konsolidacji narodów potwierdziła się również współcześnie, po rozpadzie Związku Radzieckiego.

W czasach komunistycznych aktywność religijna bywała sposobem manifestowania sprzeciwu wobec rządzących, później stała się czynnikiem jednoczącym i zarazem podkreślającym niezależność narodu. Na Ukrainie takim znakiem stało się na przykład utworzenie dwóch niezależnych od patriarchatu moskiewskiego wspólnot prawosławnych oraz reaktywowanie kościoła greckokatolickiego, zabronionego w czasach ZSRR. Duchowni i wierni tego kościoła byli poddani w ZSRR szczególnie silnym prześladowaniom.

Jedno z pytań, na które poszukiwałam odpowiedzi analizując postawy Ukraińców wobec religii brzmiało: czy religia jest może dziś na Ukrainie odegrać rolę narodotwórczą, tak jak to było w przeszłości? Interesowało mnie też, czy ukraińska religijność spełnia pozytywną funkcję wspierając procesy demokratyzacji przez współtworzenie społeczeństwa obywatelskiego.

W wyniku przeprowadzonych badań, na oba pytania trzeba odpowiedzieć negatywnie. Ze względu na znaczne zróżnicowanie wyznaniowe i różnorodność tradycji związanych z udziałem instytucji religijnych w życiu społeczeństwa (a także różnice doktrynalne), trudno dziś oczekiwać uczestnictwa tych instytucji we współczesnych procesach narodotwórczych, wykraczającego poza obszar Galicji, czy Ukrainy Zachodniej. Sami Ukraińcy – niezależnie od swego stosunku do religii – sceptycznie odnoszą się do wszelkich pomysłów stworzenia „państwowego” Kościoła. Jednocześnie jednak oczekują od państwa ochrony religii i uczuć religijnych jako ważnych – ich zdaniem – wartości, mających znaczenie również w życiu publicznym. Ilustracją tej tezy niech będą poniższe dane [tabela, wykres 3].

Wpływ deklaracji religijnych na wartości Ukraińców okazał się bardzo słaby. Stosunkowo najsilniej korelowała z opiniami dotyczącymi zachowań seksualnych (r=0.252). „Moralność obywatelska”, czyli sprawy dotyczące płacenia podatków i brania łapówek, w społeczeństwie ukraińskim zupełnie nie wiążą się z religijnością, ta ostatnia przekłada się natomiast w pewnym stopniu na opinie dotyczące zachowań wobec społeczności (rzucanie śmieci, palenie tytoniu w miejscach publicznych). Osoby bardziej religijne są w większym stopniu skłonne szanować współobywateli. Wartości polityczne, postawy wobec demokracji i wolnego rynku okazały się całkowicie niezależne od religijności.


Zajmując się zagadnieniami tożsamości narodowej w Europie Wschodniej i jej rolą w przekształceniach społeczno-politycznych ostatnich lat, nie sposób pominąć kwestii wzajemnego stosunku zamieszkujących ten obszar narodów.

Społeczny wizerunek innych narodów odzwierciedla wartości obecne w życiu publicznym. Inne narody stanowią „grupy odniesienia porównawczego, wpływające na postrzeganie sytuacji własnego narodu i jego samoocenę, a także odniesienia normatywnego – współkształtującego nasze ambicje i ideały” (Jasińska-Kania 1991: 166). Innymi słowy stereotypy narodowe i wizerunki państw, w szczególności sąsiednich, to rodzaj języka, w którym wyrażane są dążenia i ambicje, ale także obawy i lęki społeczeństwa. Jest to więc ważny aspekt studiów nad procesami transformacji ustrojowej.


W myśl tego, co zostało tu powiedziane na temat funkcji społecznej stereotypów narodowych, nie może dziwić, że wizerunek Polski i Polaków w oczach Ukraińców okazał się ogólnie rzecz biorąc znacznie bardziej pozytywny niż obraz Ukrainy i Ukraińców w oczach Polaków. Dla Ukraińców współczesne państwo polskie jest rodzajem pozytywnego odniesienia, przykładem z sukcesem przeprowadzonych reform. Łączą więc często szacunek dla tych osiągnięć z własnymi proeuropejskimi dążeniami.

Dla Polaków zaś obecna Ukraina jest wielką niewiadomą. Ich oczy zwrócone są przede wszystkim na Zachód, gdzie lokują swoje ambicje i dążenia. Badanie pokazało jednak, że konsekwentne postawy prozachodnie i proeuropejskie w Polsce nie wiążą się na ogół z dążeniem do „odcięcia się” od Wschodu. Przeciwnie – to oponenci europejskiej integracji częściej mają tendencję do zamykania się ze wszystkich stron. Takie na nowo odkryte poczucie wspólnoty z narodami Europy Środkowej i Wschodniej znajduje odzwierciedlenie w ostatnich wynikach badań nad sympatią i niechęcią Polaków do różnych narodów.

Na wzajemne postrzeganie Polaków i Ukraińców ma oczywiście wpływ skomplikowana i momentami tragiczna historia stosunków między tymi narodami. Jednak, jak pokazało badanie, w miarę upływu czasu, umacniania się międzynarodowej pozycji Ukrainy oraz intensyfikacji kontaktów, przeszłość ma coraz mniejsze znaczenie.


Ostatnia część moich badań poświęconych postawom Ukraińców wobec różnych aspektów transformacji dotyczyła postrzegania przez nich pozycji Ukrainy na arenie międzynarodowej. W tej sferze – orientacji w polityce zagranicznej – ukraińskie kłopoty z tożsamością dają o sobie znać najbardziej dobitnie. Jednocześnie jest to dziedzina o ogromnym znaczeniu dla przyszłości transformacji. Można było oczekiwać, że osoby o silniejszej identyfikacji narodowej będą częściej zorientowane prozachodnio i proeuropejsko, podczas gdy tożsamość „sowiecka”, lub nieokreślona ma tendencję do łączenia się z postawami antyzachodnimi.

Hipotezę tę można było zweryfikować częściowo odwołując się do danych European Values Study. Okazało się, że zmienna mierząca stopień identyfikacji z państwem jest statystycznie istotnie skorelowana z zaufaniem do Unii Europejskiej i NATO (r=0.26 i r=0.17, odpowiednio). Ponadto zaufanie do tych instytucji jest zróżnicowane regionalnie, co pokazuje poniższa [tabela].


Inne badania – przeprowadzone rok później przez Instytut Spraw Publicznych – pokazały, że wielu Ukraińców chciałoby, aby ich kraj został członkiem Unii Europejskiej (56%). Jednak również zwolennicy przyłączenia Ukrainy do ZBiR stanowili powyżej połowy badanych. Wskazuje to, że w oczach znacznej części ukraińskiego społeczeństwa opcja „zachodnia” i „euroazjatycka” w polityce zagranicznej nie wykluczają się [tabela, wykres 4].


Dane te pokazują, że głoszona przez wiele lat przez ukraińskie kierownictwo polityka „wielowektorowości” – czyli jednoczesnej orientacji na Wschód i na Zachód – odpowiadała na istotne społeczne zapotrzebowanie. Jednocześnie polityka była przedmiotem krytyki i źródłem konfliktów na Ukrainie. Jest to między innymi związane z tym, że proporcje zwolenników różnych orientacji w polityce zagranicznej są istotnie zróżnicowane regionalnie. Warto jednak zwrócić uwagę, że w żadnym regionie nie przeważa opcja jednoznacznie wschodnia, to znaczy zwolennicy integracji z Rosją i Białorusią przy całkowitym odrzuceniu „wektora” zachodniego [wykres 4].


W ostatnich w ostatnich kilkunastu miesiącach „wielowektorowść” została zastąpiona deklaratywną proeuropejskością – retoryką, za którą nie stoją realne działania. W ciągu ostatnich 2 lat oficjalna retoryka wyraźnie zmieniła się z „wielowektorowej” na proeuropejską, lecz postawy i opinie społeczne reagują na takie zmiany bardzo powoli. Na początku 2002 r. 58% badanych obywateli Ukrainy było zdania, że Ukraina powinna ubiegać się o członkostwo Unii Europejskiej, zaś 45% chciało, aby przyłączyła się do Związku Białorusi i Rosji1. Porównując te wyniki z zacytowanymi wyżej badaniami Instytutu Spraw Publicznych warto zwrócić uwagę na to, że orientacja europejska zdobywa coraz większą popularność i zaczyna przeważać nad wschodnią już nie tylko w obwodach graniczących z Polską i Węgrami, lecz również w centralnej Ukrainie [Wykres 5].


Hipoteza o zależności między stopniem identyfikacji z państwem a postawami proeuropejskimi znalazła potwierdzenie w przytoczonych danych empirycznych. Potwierdziło się również przypuszczenie, że postawy prorosyjskie występują częściej tam, gdzie identyfikacja z państwem jest słabsza, a tożsamość narodowa bardziej „rozmyta”.

Orientacja europejska dla wielu mieszkańców Ukrainy przyszła dopiero wraz z niezależnością państwową i tak jak ona była i ciągle jest czymś nowym, nieugruntowanym w świadomości społecznej. Dlatego postawy proeuropejskie na Ukrainie dopiero się kształtują, umacniają się w miarę upływu czasu i w miarę krystalizowania się tożsamości narodowej i identyfikacji z państwem.


Warto zwrócić także uwagę na to, że obecnie na Ukrainie wyrażenie stosunku do Zachodu, czy konkretniej, do Unii Europejskiej jest swego rodzaju ogólną deklaracją orientacji politycznej i postawa ta nie jest modyfikowana przez świadomość tego, że w sytuacji rzeczywistej integracji z UE coś trzeba będzie również tej organizacji dać. Ukraińcy wypowiadając się o Unii Europejskiej bardziej dają wyraz swym postawom wobec „Europy idealnej” niż opiniom o realnie funkcjonującej organizacji z aparatem administracyjnym, regułami działania itd. Ta sytuacja może ulec zmianie, jeśli Unia Europejska kiedykolwiek podejmie z Ukrainą rozmowy o jakiejś formie integracji. Zmieni się wtedy zapewne także rozkład opinii o Unii Europejskiej.

Prowadzone systematycznie na Ukrainie badania dotyczące postaw wobec transformacji, a także stopnia identyfikacji z państwem czy tożsamości narodowej pokazują, że we wszystkich tych dziedzinach zachodzą ważne zmiany. Akceptacja dla najogólniej rozumianych reguł demokratycznych rozszerza się, umacnia się także przekonanie o trwałości państwa ukraińskiego, co pociąga za sobą przekształcenia zmiany identyfikacji, przekształcenia tożsamości. Dzięki nim zmienia się też społeczny odbiór polityki, w tym także postawy wobec różnych opcji geopolitycznych.

Kierunek tych zmian można zaobserwować na wykresie 5, widać je także w rezultatach ostatnich wyborów parlamentarnych na Ukrainie. Dalsze badania pokażą czy zaobserwowany trend będzie stabilny.


Joanna Konieczna

1 Niestety nie dysponuję danymi odnośnie tego, jaki odsetek badanych w tym sondażu chciałby wstąpienia do obu wspomnianych struktur jednocześnie.