Historia Instytutu Socjologii

Tożsamość i siła Instytutu Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego ukształtowały się w toku jego historii.

Instytut Socjologii pod obecną nazwą działa od 1968 r., ale faktycznie istnieje nieprzerwanie od 1957 r. Historia socjologii na Uniwersytecie Warszawskim jest znacznie dłuższa. Rozpoczęła się tuż po odzyskaniu Niepodległości – na Wydziale Prawa i Nauk Politycznych. W l. 1919-1931 istniała tam pierwsza w Polsce Katedra Socjologii, utworzona dla Leona Petrażyckiego, a w l. 1921-1935 Katedra Historii Ustrojów Społecznych, utworzona dla Ludwika Krzywickiego. Następne katedry socjologiczne powstały już na Wydziale Humanistycznym i z nich wywodzi się obecny Instytut Socjologii.

Ważną rolę we wprowadzeniu socjologii na UW odegrał Stefan Czarnowski. W 1930 r. uzyskał on Katedrę Historii Kultury, rozpoczął kształcenie w zakresie socjologii i w 1934 r. otrzymał rozszerzenie profesury na socjologię. W 1934 r. powstała też Katedra Socjologii dla Jana St. Bystronia. Pracę w UW rozpoczął Stanisław Ossowski; na krótko pojawił się Józef Chałasiński. Pierwsi studenci uzyskali stopień „magistra filozofii w zakresie socjologii”, nadano też pierwsze stopnie doktorskie. Rozwój socjologii na Uniwersytecie przerwała wojna.

Po wojnie szybko wznowiła pracę Katedra Socjologii, powstały też nowe zakłady i katedry. Podjęto badania terenowe i studia z zakresu socjologii; w 1947 i 1948 r. przyjęto na socjologię dwa roczniki studentów. Wykładali tu wtedy Stanisław i Maria Ossowscy, Nina Assorodobraj, Jan St. Bystroń, Stefan Nowakowski. Pod kierunkiem Ossowskiego działało Seminarium Socjologiczne, przyciągające studentów z różnych wydziałów. Po kilku latach władze komunistyczne rozpoczęły likwidację socjologii jako odrębnego kierunku studiów i badań. Katedry socjologiczne rozwiązano, Ossowskich odsunięto od nauczania.

Z Wydziału Humanistycznego wyodrębnił się Wydział Filozoficzno-Społeczny, wkrótce przekształcony w Wydział Filozoficzny. W miejsce rozwiązanych katedr socjologicznych w 1952 r. powstała Katedra Historii Filozofii i Myśli Społecznej (Assorodobraj) oraz Zakład Materializmu Historycznego (Julian Hochfeld) w Katedrze Materializmu Dialektycznego i Historycznego – kontynuowano tam wybrane zainteresowania socjologiczne. Na studia socjologiczne maturzystów nie przyjmowano, ale w 1949 i 1950 r. przyjęto ich na 3-letnie Studium Nauk Społecznych. Potem przyjmowano ich tylko na filozofię; na filozofię jako „studia II stopnia” przyjmowano też absolwentów nauk społecznych. Część studentów filozofii interesowała się sprawami społecznymi i napisała prace magisterskie im poświęcone, w 1957 r. część przeniosła się na socjologię.

Po Październiku 1956 socjologia wróciła na polskie uniwersytety. W 1957 r. na Wydziale Filozoficznym UW powstała sekcja socjologiczna: znów przyjęto studentów i utworzono zespół katedr socjologicznych. Zespół obejmował Katedrę Socjologii (Ossowski), Katedrę Socjografii (Nowakowski), Katedrę Socjologii Stosunków Politycznych, wkrótce przekształconą w drugą, marksistowską Katedrę Socjologii (Hochfeld), Katedrę Historii Myśli Społecznej (Assorodobraj) oraz Katedrę Historii i Teorii Moralności (Ossowska). Do mistrzów dołączyło pokolenie ich uczniów, wykształconych już po wojnie. Socjologię zaczęli tu wtedy uprawiać: Zygmunt Bauman, Szymon Chodak, Maria Hirszowicz, Aleksander Matejko, Jan Malanowski, Stefan Nowak, Adam Podgórecki, Jerzy Szacki, Klemens Szaniawski. Ten, jeden z najświetniejszych okresów w historii warszawskiej socjologii uniwersyteckiej skończył się w 1968 r.

Wydział Filozoficzny UW był w latach 1960. ogniskiem niezależnego myślenia i buntu studenckiego w marcu 1968 r. Po „marcu” władze usunęły z uczelni wielu pracowników i studentów, wzmocniły też kontrolę polityczną i administracyjną nad socjologią. W 1968 r. utworzono Instytut Socjologii, składający się z zakładów, powołanych w miejsce katedr, a w 1969 r. przeniesiono go z Krakowskiego Przedmieścia, róg Traugutta do poszkolnego budynku przy ul. Karowej. Powstał Wydział Nauk Społecznych obejmujący socjologię, filozofię, ekonomię, nauki polityczne i dziennikarstwo. Wkrótce jednak odłączyła się od niego ekonomia, a potem (1975) nauki polityczne i dziennikarstwo. W 1981 r. Wydział przyjął obecną nazwę – Wydział Filozofii i Socjologii.

Potem z Instytutem Socjologii już nic się nie działo. Powstawały nowe zakłady, pojawiali się nowi profesorowie (Zakładem Socjologii Kultury przez wiele lat kierowała Antonina Kłoskowska), pisano nowe prace doktorskie i książki, podjęto szeroko zakrojone badania empiryczne nad społeczeństwem polskim (koordynowane przez Jerzego Wiatra), przez Instytut przechodziły kolejne prądy umysłowe i mody socjologiczne. Przechodziły też kolejne roczniki studentów.

Po zmianie ustroju w 1989 r. przed absolwentami socjologii otwarły się nowe możliwości – tworzyła je gospodarka rynkowa, demokracja, wolne media i społeczeństwo obywatelskie. Instytut otworzył płatne studia wieczorowe oraz uzyskał (2000, 2005) akredytację i certyfikat Konferencji Rektorów Akademickich Szkół Polskich – znak najwyższej jakości kształcenia. Instytut uruchomił własną sieć komputerową, otrzymał też opuszczone przez mikrobiologię skrzydło w swoim gmachu i do 2003 r. własnym sumptem je przebudował. W 2007 r. rozpoczął kształcenie w systemie studiów dwustopniowych.

Tok życia w Instytucie interferował z wydarzeniami w życiu społeczeństwa. W 1976 r. kilku pracowników podpisało protest przeciw poprawkom do Konstytucji PRL, w rok potem powstał Studencki Komitet Solidarności, a w l. 1980-1981 pracownicy i studenci Instytutu włączyli się, jako doradcy, działacze i badacze, do ruchu “Solidarności”. W okresie stanu wojennego Instytut pozostał miejscem, gdzie można było nie tylko swobodnie myśleć, ale także czytać, mówić i pisać.  Za działalność na rzecz przemian demokratycznych  Jadwiga Staniszkis i Jakub Karpiński (pośmiertnie) zostali później odznaczeni Orderami Odrodzenia Polski. Jeśli rozpad socjalizmu realnego w Polsce jest dobrze opisany, to w dużym stopniu jest to zasługą socjologów z Karowej. W 1989 r. w budynku Instytutu miała swe zaplecze opozycyjna strona Okrągłego Stołu, a od 1990 r. Instytut  ma za sąsiada prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

Instytut Socjologii UW jest jednym z najważniejszych w Polce ośrodków kształcenia i badań w zakresie socjologii. W Instytucie i instytucjach będących jego poprzednikami, do 2008 r. ok. 3000 studentów uzyskało magisterium, prawie 300 socjologów uzyskało doktorat, a 69 – habilitację. Pracownicy Instytutu są autorami dzieł z wielu dziedzin socjologii, w tym podstawowych podręczników  – socjologii systematycznej, historii myśli socjologicznej i współczesnych teorii socjologicznych, metodologii i statystki, antropologii, oraz kilku socjologii szczegółowych.

Dyrektorami Instytutu Socjologii byli kolejno: 1968-1974  Włodzimierz Wesołowski,      1974-1975  Jan Malanowski, 1975-1977  Jerzy Wiatr,  1977-1981  Witold Morawski,     1981-1984  Michał Pohoski,1984-1990 Antoni Kamiński (X 1988 – II 1990 p.o. dyrektora była Mirosława Marody),1990-1993 Jan Węgleński, 1993-1999  Kazimierz Frieske, 1999-2002 Wiesława Kozek, 2002-2005 Antoni Sułek, 2005-2008 Wiesława Kozek, 2008- Sławomir Łodziński.

*

Bogata historia Instytutu Socjologii przedstawiona jest w książce „Socjologia na Uniwersytecie Warszawskim. Fragmenty historii” (oprac. Antoni Sułek, 2007), wydanej w ramach obchodów 50-lecia powrotu socjologii na UW.

8 III 1968 – 8 III 2018

50 lat temu brutalnie stłumionym przez władze komunistyczne wiecem studentów na dziedzińcu Uniwersytetu Warszawskiego rozpoczęły się „wydarzenia marcowe” – istotne ogniwo w łańcuchu walk wolnościowych w Polsce. , wspieranych przez ich nauczycieli z różnych szkół naukowych i pokoleń. Wydział Filozoficzny UW, łączący filozofię i socjologię był wtedy ważnym ogniskiem myśli „rewizjonistycznej” i buntu u studentów, wspieranych przez ich nauczycieli z różnych szkół naukowych i pokoleń. W różnym trybie usunięto  z pracy wielu nauczycieli akademickich i skreślono ze studiów bardzo wielu studentów. Usuniętych wtedy profesorów i studentów nikt nie mógł „zastąpić”, potrzeba było wiele czasu, aby zregenerowała się porozrywana  wówczas tkanka społeczna i socjologia wróciła do poziomu lat sześćdziesiątych. Przezwyciężenie  marca l968 roku przyniosły dopiero opozycja demokratyczna i Solidarność, a wyrośli w pamięci marca  pracownicy i studenci Instytutu Socjologii UW odegrali w nich ważną rolę jako aktywiści i intelektualiści.

*Na stronie Instytutu można przeczytać w reprodukowanym tomie „Socjologia na Uniwersytecie Warszawskim. Fragmenty historii”:

  1. Relację z wiecu 8 III 1968 r., napisaną przez Antoniego Sułka, wówczas studenta socjologii.
  2. Rezolucję Rady Wydziału Filozoficznego UW z 12 III 1968, zrekonstruowaną z zachowanych notatek przez Jakuba Karpińskiego (?).
  3. Sprawozdanie komisji do zbadania spraw osób zwolnionych z UW z powodów politycznych, powołanej z inicjatywy pracowników IS UW we wrześniu 1980 r.

Poniżej zamieszczamy, sporządzoną  ad aeternam rei memoriam listę pracowników i studentów socjologii, usuniętych z Uniwersytetu w 1968 r.; listę zestawiono na podstawie dokumentów z Archiwum UW i innych źródeł, być może nie jest kompletna.

Pracownicy akademiccy:

  1. doc. Zygmunt Bauman
  2. doc. Maria Hirszowicz
  3. mgr Nina Kraśko, z Katedry Socjologii Ogólnej (Z. Bauman)
  4. mgr Elzbieta Neyman, jw.
  5. mgr Waldemar Siemiński, jw.
  6. mgr Elżbieta Tarkowska, jw.
  7. mgr Jakub Karpiński, z K. Metod Badawczych w Socjologii (K. Szaniawski i S. Nowak)
  8. mgr Klaudiusz Wajs, jw.
  9. mgr Jadwiga Staniszkis, z Zakładu Socjologii Organizacji (M. Hirszowicz)
  10. mgr Joanna Kurczewska, z K. Historii Myśli Społecznej (N. Assorodobraj)
  11. dr Stanisław Tyrowicz, jw.

Studenci

(* oznacza studentów, którzy później ukończyli studia w IS UW; niektórym innym studentom pozwolono kontynuować je w KUL i UŁ)

  1. Blajfer Bogusława
  2. Bogucka Teresa
  3. Celiński Andrzej*
  4. Dąbrowski Marian*
  5. Diatłowicki Jerzy
  6. Dzięgiel Jadwiga
  7. Farjaszewska Anna
  8. Fejgin Piotr*
  9. Flato Krystyna
  10. Glapiński Zbigniew*
  11. Górnicka Joanna
  12. Gross Jan Tomasz
  13. Grzęda Elżbieta
  14. Hoffman Zdzisław
  15. Jasser Adam
  16. Komorowski Michael
  17. Konwicka Teresa
  18. Korzeniowski Waldemar
  19. Kowalczyk Józef
  20. Lewicka Zofia
  21. Lichwa Eryk*
  22. Lifsches Andrzej*
  23. Lisiecka Mirosława
  24. Ludkiewicz Aleksandra
  25. Malarecki Krzysztof
  26. Mink Jerzy
  27. Morawska Ewa*
  28. Otawska Elżbieta*
  29. Pańków Włodzimierz*
  30. Polowczyk Ryszard
  31. Popiołek Andrzej
  32. Pszenicki Krzysztof*
  33. Sachno Sergiusz
  34. Smolar Aleksander
  35. Świątczak Paweł
  36. Świderski Bronisław
  37. Tabin Marek*
  38. Toruńczyk Barbara
  39. Zarzycka Ewa
  40. Zygadło Tomasz

AS fec.