Polska po 20 latach wolności

Konferencja odbyła się w dniach 22 – 23 maja 2009
Conference „Poland after 20 Years of Freedom”

O konferencji

Konferencja Instytutu Socjologii UW pod patronatem honorowym JM Rektora Uniwersytetu Warszawskiego oraz Wicemarszałka Senatu Rzeczypospolitej Polskiej.
Miejsce: Aula w starym BUW (22 maja – piątek – 8:30 – 20:00) Sala Senatu i sala Złota (23 maja – sobota – 9:15 – 18:30) Krakowskie Przedmieście 26/28.

Konferencja została zorganizowana przez Instytut Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego z okazji 20 rocznicy historycznych wyborów 4 czerwca 1989 roku. Celem konferencji była analiza i interpretacja w kategoriach teoretycznych oraz prezentacja świadectw empirycznych odnoszących się do polskich doświadczeń – głębokich społecznych, ekonomicznych i politycznych zmian – po 20 latach wolności w czterech obszarach tematycznych:  Instytucji – co zbudowaliśmy? Społeczeństwa – jak się zmieniliśmy? Procesów – przez co przeszliśmy? Tożsamości – kim jesteśmy? rpd

Szczegółowy program

22 maja 2009 piątek: Aula w starym BUW
8:30 – 9:15 – rejestracja uczestników
9:15 – otwarcie konferencji: Dyrektor Instytutu Socjologii UW dr hab. Sławomir Łodziński
9:20 – adres powitalny: Prorektor UW prof. Włodzimierz Lengauer
9:25 – adres powitalny: Wicemarszałek Senatu RP prof. Marek Ziółkowski
I Sesja: 9:30 – 13:45 Instytucje – co zbudowaliśmy? Moderator: prof. Mirosława Marody
9:30 – prof. Adam Przeworski (New York University) – keynote speaker Self-government of the people in our times
10:15 – dr hab. Mirosława Grabowska: Partie polityczne: motory czy hamulce systemu demokratycznego w Polsce
10:35 – prof. Wiesława Kozek: Społeczna rekonstrukcja rynku pracy
10:55 – 11:40 dyskusja
11:40 – 12:00 – przerwa
12:00 – dr Cezary Trutkowski: Przemiany wspólnot lokalnych – społeczny wymiar decentralizacji
12:20 – dr hab. Anna Giza-Poleszczuk: Trzeci sektor, instytucje publiczne i chałupnicze społeczeństwo obywatelskie
12:40 – prof. Jacek Raciborski: Demokratyczne obywatelstwo: problem instytucjonalizacji
13:00-13:45 – dyskusja
13:45 – 15:15 Lunch (hol BUW-u)
II Sesja: 15:15-18:20 Społeczeństwo – jak się zmieniliśmy? Moderator: prof. Antoni Sułek
15:15 – prof. Kazimierz Frieske: W smudze cienia: społeczna marginalność
15:35 – dr Maciej Gdula: Polski system klasowy i jego transformacje
15:55 – 16:40 dyskusja
16:40 – 17:00 przerwa
17:00 – prof. Izabella Bukraba-Rylska: O polskiej wsi i tych, co “chłopu żywemu nie przepuszczą”
17:20 – dr hab. Małgorzata Jacyno: Duch polskiego kapitalizmu
17:40 – 18:20 dyskusja
Wieczór: 18:30 – cocktail (hol BUW-u)
23 maja 2009 sobota: Sala Senatu, Pałac Kazimierzowski
III Sesja: 9:15 – 11:45 Procesy
– przez co przeszliśmy? Moderator: dr Andrzej Waśkiewicz
9:15 – prof. Patrick Michel (Senior Research Fellow CNRS): Religion and Relationship to Pluralism in Poland since the End of Communism
9:45 – dr Sławomir Mandes: Kościół katolicki a proces modernizacji
10:05 – 10:20 – przerwa
10:20 – prof. Paweł Śpiewak: O przeszłości, która odmawia zapomnienia
10:40 – dr Joanna Wawrzyniak: Historia i pamięć: społeczne ramy historii najnowszej
11:00 – 11:45 – dyskusja
11:45 – 12:30 – Lunch
IV Sesja: 12:30- 16:00 Tożsamości – kim jesteśmy? Moderator: prof. Krzysztof Koseła
12:30 – prof. Chris Hann (Max Planck Institute for Social Anthropology, Halle): Does Ethnic Cleansing Work? The case of twentieth century Poland
13:00 – dr Michał Łuczewski: Jak się staje, kim się zawsze było. Postkomunistyczna tożsamość narodowa
13:20 – prof. Ireneusz Krzemiński: Tożsamość narodowa Polaków a antysemityzm i stosunek do innych
13:40 – prof. Ewa Nowicka: Obcy wśród nas
14:00 – 14:20 –przerwa
14:20 – dr Lech Nijakowski: Rewindykacje symboliczne po Okrągłym Stole. Proces dyskursywnej reprodukcji mniejszości narodowych i etnicznych 1989-2009
14:40 – prof. Renata Siemieńska: Przemiany płci kulturowej w Polsce: ich źródła i konsekwencje (perspektywa międzykulturowa)
15:00 – prof. Aleksandra Jasińska: Dynamika zmian wartości Polaków na tle europejskim: wyniki European Values Study 1990 – 1999 – 2008
15:20 – 16:00 – dyskusja
V – Sesja: 16:15 – 18:30 Sesja doktorantów Instytutu Socjologii A. Sala Senatu Moderator: dr Marta Buchoc
16:15 – Marianna Zieleńska: „Co to jest dobra administracja? – Modele administracji publicznej w polskim dyskursie publicznym na przestrzeni lat 1990-2004”
16:30 – Katarzyna Andrejuk: Praktyczne problemy stosowania prawa dotyczącego uchodźców oraz osób ubiegających się o azyl
16:45 – Piotr Chmielarz: Doktryna, instytucja, jednostka: transformacja Wojska Polskiego po roku 1989
17:00 – Łukasz Raciborski: Zmiany w ochronie zdrowia a system społeczno-gospodarczy w Polsce
17.15 – 17.30 przerwa
17:30 – Jan Dzierzgowski: Kompetencje obywatelskie we współczesnej Polsce jako warunek demokratycznej partycypacji
17:45 – Victoria Dunaeva: Rola instytucji kultury w kształtowaniu społeczeństwa obywatelskiego w okresie transformacji
18:00 – Grzegorz Brzozowski: Nowe doświadczenie religijne – poza instytucją – w stronę obywatelskości?
18:15 – Ewelina Kuźmicz: Pracujący i biedni: czy tworzy się nowa warstwa społeczna? B. Sala Złota Moderator: dr Sławomir Mandes
16:15 – Karolina Wigura: Deklaracje przebaczenia i skruchy w polityce jako nowa instytucja publiczna w Polsce po 1989 r.
16:30 – Joanna Erbel: Walka o przestrzeń miasta, walka przeciw społecznemu wykluczeniu
16:45 – Agata Urbanik: Nowa i stara starość. Przemiany tożsamości starszych kobiet jako ilustracja transformacji kulturowej po 1989 roku
17:00 – Agata Dembek: Obraz profesjonalizacji podmiotu w Polsce na podstawie analizy oferty rynku szkoleń rozwoju osobowości
17.15 – 17.30 przerwa

17:30 – Magdalena Smak-Wójcicka: Rola szkół katolickich w formowaniu się tożsamości katolickiej w Polsce
17:45 – Katarzyna Perdzyńska: Tożsamość lesbijek i gejów a transformacja ustrojowa w Polsce
18:00 – Sylwia Urbańska: Rodzicielstwo i terytorium domu a zmiana społeczna: społeczne konstruowanie macierzyńskiej nieobecności w narracjach biograficznych
18:15 – Marcin Darmas: Transformacja oczami filmowców – studium socjologiczne bohaterów nowej rzeczywistości

Abstrakty

I Sesja: 8:30 – 13:45

Mirosława Grabowska: Partie polityczne: motory czy hamulce systemu demokratycznego w Polsce Partie polityczne to twory historyczne, wielorako uwarunkowane przez kontekst społeczno-polityczny. Partie polityczne w Polsce po 1989 r. tworzone były w określonym momencie historii rozwoju tych organizacji i przy danej (zadanej) kondycji społeczeństwa. Nie mają one za sobą takiej historii i tradycji jak partie w Europie Zachodniej. Do rodziny partii politycznych w systemach demokratycznych są przybyszami późnymi, z czego dla ich kondycji wynikają określone konsekwencje. Partie polityczne są także uwarunkowane przez prawo. W Polsce po 1989 r. tworzone one były w warunkach niestabilności systemowej i prawnej. Wreszcie, partie polityczne są także uwarunkowane poprzez swój społeczny wizerunek. W Polsce po 1989 r. i w ogóle we współczesnych demokracjach wizerunek ten nie jest dobry. Przeanalizowane zostaną te trzy grupy czynników oraz sposób, w jaki określiły one kształt i funkcjonowanie partii politycznych w Polsce.

Wiesława Kozek: Społeczna rekonstrukcja rynku pracy Społeczną rekonstrukcję rynku pracy rozpatruje się w kategoriach instytucjonalizacji oddolnej. Powstanie rynku pracy jest więc interpretowane w kategoriach rekonstruowanej instytucji. Wskazuje się na podłoże historyczne instytucjonalizacji: aprioryczą akceptację rynku i bezrobocia w latach 80. ubiegłego wieku. Analizie poddano filary instytucjonalizacji: kognitywny tj. wzrastające rozumienie mechanizmów rynkowych; normatywny: wzrastająca legitymizacja mechanizmu rynkowego i mechanizmu bezrobocia; regulacyjny: powstanie wyrazistych ról związanych z rynkiem pracy, ich monitorowanie i sankcjonowanie. Omówiony zostanie rynek pracy jako ideologia na tle rzeczywistych wartości rynkowych.

Cezary Trutkowski: Przemiany wspólnot lokalnych – społeczny wymiar decentralizacji W poszczególnych krajach byłego bloku wschodniego tempo decentralizacji zależało od politycznej woli i decyzji podejmowanych na szczeblach władzy centralnej. Paradoks tej sytuacji polegał oczywiście na tym, że władze centralne, aby reformować system i dostosowywać go do standardów europejskich, musiały się samo-ograniczać i zmniejszać swój wpływ na poszczególne obszary życia. Konieczność podejmowania takich działań nie we wszystkich krajach była (i wciąż jeszcze nie jest) w pełni akceptowana. W Polsce (odmiennie niż w wielu innych krajach) wdrażane reformy, oprócz wymiaru czysto administracyjnego, niosły ze sobą zasadniczą zmianę koncepcji państwa oraz roli władzy państwowej. Zgodnie z zasadą subsydiarności państwo, w wyniku zmian ustrojowych, miało zachować dla siebie tylko te kompetencje, z którymi samorządy lokalne nie będą sobie w stanie skutecznie poradzić. Rozwój samorządności, miał umożliwić społecznościom lokalnym udział w sprawowaniu władzy i samodzielne decydowanie o własnych sprawach. Niezwykle istotną kwestią w tym procesie przemian była kwestia współodpowiedzialności obywateli za rozwój lokalnej wspólnoty i przemiany lokalnego środowiska. W swoim wystąpieniu chcę poddać analizie zależności pomiędzy przemianami instytucjonalnymi na poziomie lokalnym a rozwojem społecznym lokalnych wspólnot. Wykorzystując dostępne dane zaprezentuję różnice w tym zakresie pomiędzy Polską a krajami byłego bloku wschodniego.

Anna Giza-Poleszczuk: Trzeci sektor, instytucje publiczne i chałupnicze społeczeństwo obywatelskie W rozważaniach nad społeczeństwem obywatelskim dominuje ton pesymistyczny. Trzeci sektor – mimo ogromnej liczby stowarzyszeń, fundacji i innych form zrzeszania się – uważa się za słaby finansowo i niestabilny. Negatywnie ocenia się też stan społeczeństwa obywatelskiego, jako koronny dowód przywołując wskaźnik uogólnionego zaufania odnotowywany w sondażach. Opinie te – wyrastające z dominujących normatywnych ram myślenia – nie pozwalają dostrzec ani prawdziwych barier rozwoju społeczeństwa obywatelskiego, ani też prawdziwego potencjału działań społecznych. Wyniki badań nad trzema społecznościami terytorialnymi – Instytutu Socjologii na zlecenie Stowarzyszenia Klon/Jawor – pozwalają zidentyfikować główne bariery rozwoju silnych, autonomicznych społeczności. Po pierwsze, barierą są prawne i faktyczne uwarunkowania działania organizacji pozarządowych w Polsce. Działania te muszą wpasowywać się w pre-definiowane „zadania” określane przez samorząd lub w logikę operacyjną funduszy europejskich. Po drugiej, brak jest kanałów ekspresji i artykulacji spontanicznych inicjatyw społecznych różnego rodzaju grup i społeczności. Inicjatywy te nie są nawet dostrzegane przez instytucje, również trzeciosektorowe. Tym samym, zorientowane na dobro wspólne działania pozostają „chałupnicze”, bez możliwości instytucjonalizacji i efektu skalowania. Po trzecie, nie dostrzega się społeczności jako podmiotu: rozumienie „społeczeństwa” jako agregatu jednostek nie pozwala dostrzec wspólnot lokalnych (społeczności) i ich potrzeb – na przykład, potrzeby bezpiecznej i funkcjonalnej przestrzeni publicznej. Przymiotnik „społeczny” sąsiaduje zwykle z rzeczownikiem „problem” i w konsekwencji społeczności widziane są przez pryzmat „problemów”, a nie w kategoriach zasobów działania społecznego lub w kategoriach potrzeb. Problem leży więc nie w tym, że ludzie w Polsce są bierni, a trzeci sektor słaby. Leży on w kulturze „needs assesment” oraz w kulturze komunikacji w trójkącie społeczność – instytucje publiczne – organizacje III sektora.

Jacek Raciborski: Demokratyczne obywatelstwo: problem instytucjonalizacji Fundowanie demokracji wymaga uruchomienia dwóch procesów. Zaprojektowania instytucji demokratycznego państwa i ich formalnej implementacji oraz podjęcia przez obywateli działań zgodnych z zaprojektowanym porządkiem i wymaganych przez ten porządek. Z socjologicznej perspektywy instytucje stają się tak naprawdę instytucjami z chwilą, kiedy regulują ludzkie działania. Nie ma demokracji dojrzałej – jak trafnie pisał Witold Morawski (1998) – bez przekształcenia się jednostki w obywatela. Obywatel to członek wspólnoty politycznej (współcześnie: państwa). Obywatelstwo to status prawny i jednocześnie rola społeczna, jedna z ról działającego podmiotu. Podobnie, tożsamość obywatelska występuje obok wielu innych tożsamości. Obywatel oddziałuje na państwo bezpośrednio oraz pośrednio – za pośrednictwem instytucji społeczeństwa obywatelskiego. Proponujemy odróżnić: typ A – polityczne społeczeństwo obywatelskie konstytuowane przez obywateli porozumiewających się i stowarzyszających po to, aby skłonić państwo do korzystnej dla nich alokacji jakichś dóbr; typ B – autonomiczne, cywilne społeczeństwo obywatelskie jako sfera prywatnych interesów, w której jednostki dobrowolnie stowarzyszają się, kooperują, aby efektywnie zaspokajać samodzielnie swoje różnorodne potrzeby. Istotnymi różnicami między typem A i B są odmienna rola prawa i zakres korzystania z praw obywatelskich. W społeczeństwie obywatelskim typu B stowarzyszające się jednostki występują w roli „ułomnych” obywateli, gdyż sfera ich wolności została określona przez państwo i normy prawa „od zewnątrz”. W przypadku społeczeństwa obywatelskiego typu A stowarzyszony obywatel korzysta z pełni swoich praw i używa ich, w szczególności praw politycznych, do wpływu na państwo i egzekwowania swoich roszczeń. Stowarzysza się, by wzmóc swoją siłę nacisku na państwo. W przetargu z innymi zorganizowanymi obywatelami współtworzy też prawo. W społeczeństwie typu A normy prawa są traktowane jako podlegające politycznemu przetargowi, jako stabilne tylko przejściowo.

II Sesja: 15:15 – 18:50

Kazimierz Frieske: W smudze cienia: społeczna marginalność Podstawowa teza referatu sprowadza się do kontestacji takich – dominujących w bieżących dyskusjach i regułach agregacji danych empirycznych – sposobów myślenia o społecznym wykluczeniu, które łączy to zjawisko z sytuacją dochodową – zarówno biedą, jak i bogactwem. Dostrzegając to, że sytuacja dochodowa jednostek i grup społecznych wyznacza możliwości przekraczania progów dostępu do kluczowych instytucji społecznych i modyfikuje mechanizmy kontroli społecznej, na które wrażliwi są zarówno biedni, jak i bogaci, chcemy wskazać na to, że społeczna marginalność to nie tylko problem poziomu inkluzywności współczesnych społeczeństw, lecz także – może przede wszystkim – problem wyłaniania się indywidualnych i grupowych tożsamości, które marnie wpisują się w instytucjonalny porządek tych społeczeństw. Obcość – usiłujemy powiedzieć – to niekoniecznie ułomność czy nieokreśloność społecznych statusów, to również osobliwości takich mentalności czy grupowych kosmologii, które wyłaniają się jako rezultaty atrofii rozmaitych mechanizmów kontroli społecznej i społecznie podzielanych racji, wyznaczających zasady uczestnictwa w podziale społecznie cenionych zasobów.

Maciej Gdula: Polski system klasowy i jego transformacje Zmiany zachodzące po 1989 roku w Polsce nie mogły ominąć struktury społecznej. Przekształcenia własnościowe, rekonstrukcja świata pracy i konsumpcji wpłynęły na kształt relacji między klasami społecznymi. Procesy te ujęte będą w wystąpieniu przez pryzmat zmian w podziale dochodu społecznego, dynamiki kompozycji systemu klasowego, mechanizmów reprodukcji oraz wzorów konsumpcji. Sytuacja w Polsce porównana zostanie do zmian zachodzących w innych krajach tak, aby zobaczyć je w kontekście szerszych przekształceń społeczeństw kapitalistycznych.

Izabella Bukraba-Rylska: O polskiej wsi i tych, co “chłopu żywemu nie przepuszczą” Próba podsumowania ustaleń na temat wsi okresu transformacji nie może abstrahować od refleksji nad dominującym w polskiej socjologii sposobem patrzenia na wieś. Wraz z przełomem ustrojowym nie dokonała się w dyscyplinie równoległa przemiana myślenia – nadal dominuje paradygmat modernizacyjny, zgodnie z którym wieś jest traktowana jako sektor podrzędny, skazany na dostosowywanie się do aktualnych tendencji. Tezy obecne w liczącej ponad sto lat dyskusji nad “kwestią chłopską” ze szczególną wyrazistością kumulują się w modnej tezie o “końcu chłopów”. Prezentacji (najczęściej niekorzystnych) charakterystyk rzeczywistości wiejskiej, dokonywanych w kategoriach różnych rodzajów “kapitału”, towarzyszyć będzie refleksja nad słusznością stosowanych założeń. Propozycja sformułowana na końcu rozważań dotyczyć będzie zmiany paradygmatu, obowiązującego nie tylko w socjologii wsi, ale w całej dyscyplinie.

Małgorzata Jacyno: Duch polskiego kapitalizmu Nowe orientacje życiowe „klasy miejskiej” mieszczą się w przestrzeni możliwości dokonywania wyboru między wyjazdem „z teczką do Brukseli albo z plecakiem do Indii”. O przynależności do „nowej klasy średniej”, jak wynika z cytowanego przykładu, w ostatniej instancji rozstrzyga optymizm co do zakresu i możliwości podejmowania decyzji. Dwadzieścia lat polskiej „transformacji” to czas odkrywania nowych form zniewolenia – w „wewnętrznym świecie” jednostki i w relacjach intymnych. Weber pisząc „etykę protestancką” był przekonany, że kapitalizm w XX wieku może obejść się bez uprawomocnienia w postaci transcendentnych odniesień. Ci, których można by zaliczyć do „grup poszukujących”, odsyłani są przez księży do terapeutów i przez terapeutów do księży. Indywidualne strategie życiowe muszą jednak pogodzić sprzeczności między ekspresyjnym i utylitarnym modelem indywidualizmu oraz między nowoczesnym „modelem głębi” a mobilnością stylistyczną w taki sposób, by zbudować „nowy dom zobowiązań na fundamencie wyboru”. Indywidualizacja ma także „techniczny” wymiar i znajduje wyraz i wsparcie w nowych profesjach, poszerzeniu oferty konsumpcji o nowe dobra symboliczne i usługi oraz stylizacji przestrzeni miasta.

III Sesja: 9:30 – 11:45 (sobota)

Patrick Michel: Religion and Relationship to Pluralism in Poland since the End of Communism The purpose will be to grasp religion not as such, but as a sign which, once it is contextualized, appears likely to constitute an remarkable analyzer of the recompositions of the contemporary. Dealing with the evolution of Poland since 1989, and starting with the question “when one talks of religion, what is at stake ?”, we will focus on religion as an indicator and mode of management of the relationship between Polish society and pluralism.

Sławomir Mandes: Kościół katolicki a proces modernizacji Kościół katolicki w ostatnich dwudziestu latach aktywnie współuczestniczył w modernizacji Polski. Zaważyły na tym dwa czynniki. Po pierwsze, Kościół katolicki wchodził w 1989 roku w nową rzeczywistość jako kluczowy podmiot życia publicznego. Po drugie, Kościół był najlepiej przygotowaną instytucją do uczestnictwa w przyspieszonym procesie modernizacji. W efekcie Kościół współkształtował procesy demokratyzacji, przejścia do gospodarki rynkowej i europeizacji. W wystąpieniu omówię kierunki oddziaływania Kościoła w wymienionych obszarach oraz zaznaczę jego specyfikę na tle innych narodowych Kościołów katolickich.

Paweł Śpiewak: O przeszłości, która odmawia zapomnienia Okres ostatnich dwudziestu lat ujawnił przeszłość, która domaga się myślenia i odpowiedzi. Ta przeszłość ujawnia się poprzez badania historyczne, w opracowaniach dokumentów, w zmianach nazw ulic, wyborze patronów szkół, nowo stawianych pomnikach. Ujawnia się w postawach, które wskazują, że przeszłość pozostaje w nas. Wskazują na to choćby zbiorowe zachowania wyborcze i referenda. Pamięć zbiorowa nie sięga daleko. Najwyżej do czasów wojny, obejmuje PRL. Wydarzenia ostatnich sześćdziesięciu lat pozostają żywe. Niewiele pamiętamy i nie ciekawimy się okresem międzywojennym. Dwa wielkie obszary pamięci są najżywej dyskutowane. W pierwszym rzędzie w swoim krótkim wystąpieniu chciałbym mówić o pamięci wojny oraz o intensywnie debatowanej kwestii Zagłady Żydów oraz powojennego antysemityzmu. Osobną jest kwestia opisania PRL. Stosunek do lustracji i dekomunizacji, jak i do komunizmu wyznacza nadal zasadnicze osie podziałów politycznych.

Joanna Wawrzyniak: Historia i pamięć: społeczne ramy historii najnowszej W tradycji socjologicznej pamięć zbiorową i historię–naukę dzieli wyraźna granica: pierwsza jest projekcją tożsamości społecznej, podtrzymuje więzi grupowe, zależy od uwarunkowań teraźniejszości, drugą charakteryzuje obiektywizm w odkrywaniu sprawdzalnych faktów. Pierwszą rządzą emocje, drugą – chłód i krytyczny dystans naukowca. Współczesny sceptycyzm wobec zaproponowanego niegdyś przez Maurice’a Halbwachsa podziału wynika zarówno ze zmian w humanistyce wywołanych tzw. zwrotem kulturowym, jak i z kształtu życia publicznego, w którym zatarł się czysty podział na sfery polityczną i akademicką. W tytule naszej sesji znalazło się pytanie o procesy – przez ostatnie dwadzieścia lat przeszliśmy również proces formułowania różnych interpretacji najnowszej historii Polski, niektóre z nich miały żywotny związek z kształtem życia politycznego. W wystąpieniu wyróżnię wybrane interpretacje lat tzw. komunizmu, funkcjonujące we współczesnej historiografii w kraju i za granicą. Postaram się odtworzyć zarówno podstawowe kategorie społeczne obecne (i nieobecne) w opowieściach o przeszłości prezentowanych przez różne grupy badaczy, jak i społeczne ramy tworzonych przez nich narracji. Kwestie te wydają się istotnie nie tylko dla samowiedzy wąskiej grupy profesjonalistów, ale – zważywszy na rolę historyków w życiu publicznym (przede wszystkim w przestrzeniach polityki, mediów i edukacji) – ważne dla szerszego kręgu odbiorców treści historycznych.

IV Sesja: 12:30 – 16:00

Chris Hann: Does Ethnic Cleansing Work? The case of twentieth century Poland As a result of genocide and deportations in the 1940s the Polish state, previously home to large numbers of Germans, Jews and east Slavs as well as Poles, became one of the most ethnically homogenous states in Europe. Following the demise of the People’s Republic it is possible to re-assess the costs and benefits of this dramatic change. The paper will do so, first, in general terms (e.g. noting the contrast to the Western Balkans); second, more specifically with respect to the persistence of Lemko and Ukrainian identities; and third, drawing some conclusions for the majority identity, i.e. the changing character of ‘Polishness’.

Michał Łuczewski: Jak się staje, kim się zawsze było. Postkomunistyczna tożsamość narodowa Na przykładzie etnograficznych badań we wsi Żmiąca chcę pokazać, jak w ostatnich dwudziestu latach polska tożsamość narodowa uległa (a) umoralnieniu (Polacy są moralni), (b) unieśmiertelnieniu (zawsze byliśmy Polakami) i (c) ujednoliceniu (Polacy są jednym, spójnym narodem). W skrócie, jak nasza tożsamość narodowa została sprymordializowana. Choć procesy te są ze sobą powiązane, sformułuję odrębne wyjaśnienia dla każdego z nich. Po pierwsze, umoralnienie narodu nastąpiło dzięki mobilizacji społecznej prowadzonej przez Kościół katolicki pod sztandarami teologii narodu Stefana Wyszyńskiego i Jana Pawła II. Polak-katolik stał się w tym czasie moralnym prototypem Polaka. Mimo krytyki ideologii narodowo-katolickiej po 1989 r. stanowi ona do tej pory ideologię silną. Po drugie, naród został unieśmiertelniony w wyniku konkurencji między państwem komunistycznym a Kościołem, które za coś oczywistego przyjmowały, że naród polski liczy 1000 lat. Po roku ’89 nie pojawiły się żadne podmioty społeczne, które próbowałyby rewidować taką wizję historii. Po trzecie, naród został ujednolicony w wyniku tego, że ideologia antykomunistyczna, reprezentowana np. przez Kościół, nie mogła być artykułowana przed ’89 rokiem lub artykułowano ją, korzystając z niedopowiedzeń, metafor, kostiumu historycznego. Po roku ’89 owa ideologia nie została skonkretyzowana, nie pojawili się też żadni aktorzy w strefie politycznej (polskiej i lokalnej), którzy zdolni byliby ją skutecznie propagować. W konsekwencji w Żmiącej pokolenie wnuków przedstawia konflikt między polskimi komunistami a polskimi antykomunistami jako konflikt między Polakami a Niemcami.

Ireneusz Krzemiński: Tożsamość narodowa Polaków a antysemityzm i stosunek do innych Podstawowa będzie teza o związku między aktualizowanymi w świadomości społecznej treściami tożsamości narodowej a niechęcią do innych narodów. Szczególne znaczenie przypisuję stosunkowi do Żydów i do Niemców. Wiąże się to z ideologiczną formą świadomości narodowej, opartej na tradycji ideologii narodowo-katolickiej Narodowej Demokracji. Teza (2) ogólniejsza głosi, że – mimo nowatorskiego i nowoczesnego oraz anty-romantycznego kształtu tożsamości narodowej, zaproponowanego przez Romana Dmowskiego – romantyczno-mesjanistyczne treści stanowią bazę przekonań Polaków na temat „polskości” i „bycia Polakiem”. Baza ta, generalnie, rozwija się w dwóch kierunkach: „modernizacji” Dmowskiego oraz polskości otwartej, zbudowanej na haśle „za waszą i naszą wolność”, anty-ksenofobicznej, anty-antysemickiej i dążącej do unifikacji z kulturą Zachodniej Europy. Postawy antysemickie (a także anty-niemieckie) odgrywają szczególną rolę w wytwarzaniu świadomości ksenofobicznej, niechętnej innym narodowościom. Kolejna teza (3) głosi, że stosunek do symbolicznego Żyda (symbolicznych Żydów) stanowi oś zaktywizowanej obecnie mentalności narodowo-katolickiej. Gloryfikacja „polskości” przejawia się tutaj niechęcią do wszelkiej odmienności, także w stosunku do mniejszości kulturowych i seksualnych. Katolicki tradycjonalizm skojarzony ze świadomością narodową jest zasadniczą treścią aktywnej tożsamości, stanowiącej zaktualizowaną formę tradycji endeckiej. Ostatnia teza (4) głosi, że obecnie brak jest ośrodka ideologicznego, nawiązującego do anty-antysemickiej i „otwartej” wersji polskości, który wiązać mógłby zróżnicowane przekonania większości Polaków, niezgodne i/lub przeciwstawne z silnie zarysowaną, narodową tożsamością narodowo-katolicką.

Lech Nijakowski: Rewindykacje symboliczne po Okrągłym Stole. Proces dyskursywnej reprodukcji mniejszości narodowych i etnicznych 1989-2009 Po II wojnie światowej Polska stała się w porównaniu z II Rzeczpospolitą krajem w wysokim stopniu homogenicznym narodowo. Nie oznacza to jednak, iż zniknęły wszystkie mniejszościowe grupy etniczne i narodowe. Polityka pamięci oraz propaganda PRL przedstawiały jednak Polskę jako kraj jednego narodu, do tego w wysokim stopniu jednorodnego. Na fali liberalizacji związanej z porozumieniem PZPR i opozycji politycznej zaczęto powszechnie zgłaszać rewindykacje symboliczne. Spore emocje wywołały zwłaszcza postulaty grup mniejszościowych, które domagały się formalnego uznania swojego istnienia, instytucjonalizacji ruchu mniejszości, przyznania praw do zachowania i rozwoju tożsamości etnicznej, uznania i poszanowania odmiennych losów i interpretacji historii, prawa do wznoszenia własnych pomników i innych obiektów symbolicznych – itd., itp. Prowadziło to do wielu konfliktów etnicznych. Rewindykacje symboliczne mniejszości, w tym grup etnicznych współtworzących, wedle etnologów, naród polski, oznaczały bowiem konieczność redefinicji nie tylko tożsamości polskiej, ale i emancypacji mniejszościowych wspólnot w różnych układach instytucjonalnych. W referacie zarysowana zostanie dynamika tego procesu w latach 1989-2009. Renata Siemieńska: Przemiany płci kulturowej w Polsce: ich źródła i konsekwencje (perspektywa międzykulturowa) Zmienia się tożsamość kobiet i mężczyzn , ich aspiracje i zachowania. Podlegają też przemianom ich wzajemne oczekiwania. Przeobrażenia dokonujące się w Polsce korespondują z przemianami obserwowanymi w innych krajach. Równocześnie mają swoją specyfikę wynikająca ze szczególnej historii ostatniego półwiecza. Efektem są rozbieżności pomiędzy koncepcjami kulturowej płci Polaków a ich zachowaniami. Zjawiska te zostaną omówione na podstawie długoletnich badań World Values Survey, a także szeregu innych realizowanych w Polsce.

Aleksandra Jasińska-Kania: Dynamika zmian wartości Polaków na tle europejskim: wyniki European Values Study 1990 – 1999 – 2008 Zmiany wartości Polaków, ukazywane w trzech falach badań EVS: 1990, 1999 i 2008, charakteryzują paradoksy i rozbieżności, występujące w takich sferach jak praca, rodzina, religia, moralność, polityka, tożsamość narodowa. Interpretacja tych paradoksów odwołuje się do koncepcji Stanisława Ossowskiego – konfliktów niewspółmiernych skal wartości uznawanych, celebrowanych i odświętnych oraz wartości odczuwanych i praktykowanych w życiu codziennym. Wyjaśnienia źródeł sprzeczności i zróżnicowania wartości społeczeństwa polskiego poszukuje się w wielowymiarowości zmian, w nakładaniu się globalnych procesów cywilizacyjnych, integracji europejskiej, wpływów dziedzictwa kulturowego przeszłości i przekształceń ustrojowych w ostatnim dwudziestoleciu w Polsce.

V Sesja: 16:15 – 18:30 Sala Senatu

Marianna Zieleńska: Co to jest „dobra administracja”? – Modele administracji publicznej w polskim dyskursie publicznym na przestrzeni lat 1990 – 2004 Wystąpienie będzie miało na celu ukazanie ścierających się ze sobą wizji na temat tego: 1) Jak powinien być zbudowany system administracji publicznej? 2) Jaka powinna być rola urzędnika? 3) Czy winien istnieć korpus służby cywilnej i kto powinien do niego należeć? Wnioski zawarte w wystąpieniu oparte będą o analizę indywidualnych wywiadów pogłębionych z autorami reform lub projektów reform administracyjnych w latach 1990-1997 i 1997-1999 oraz analizę dyskursu na temat reform w latach 1997/1998 (reforma administracyjna) i 2003/2004 (przed wejściem Polski do Unii Europejskiej) obecnego na łamach wybranych tygodników i prasy fachowej.

Katarzyna Andrejuk: Praktyczne problemy stosowania prawa dotyczącego uchodźców oraz osób ubiegających się o azyl Obowiązująca ustawa z 13 czerwca o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Polski niesie ze sobą szereg problemów praktycznych. Dotyczą one: postępowania w sprawie wniosków oczywiście bezzasadnych; wstrzymywania wykonywania decyzji nakazującej opuszczenie terytorium RP; klauzul wyłączających nadanie statusu uchodźcy. Prześledzenie tych rozbieżności oraz wykładni obowiązujących przepisów dokonywanych przez polskie sądy, pozwoli na ukazanie punktów spornych polityki imigracyjnej i najbardziej kontrowersyjnych kwestii dotyczących adaptacji uchodźców.

Piotr Chmielarz: Doktryna, instytucja, jednostka; transformacja Wojska Polskiego po roku 1989 Celem wystąpienia ma być zarysowanie dziejów najnowszych oraz stanu obecnego instytucji Wojska Polskiego. Przedstawione mają być najważniejsze kierunki przemian, jakim podlegały polskie siły zbrojne na przeciągu ostatnich dwudziestu lat, ze względu na: uwarunkowania międzynarodowe, strategie, koncepcje militarne; przemiany instytucji, miejsce wojskowych w strukturze społecznej. W ramach podsumowania, podjęta zostałaby próba wskazania wzajemnych związków pomiędzy poszczególnymi elementami analizy oraz odniesienia ich do wydarzeń współczesnych, ze szczególnym uwzględnieniem operacji prowadzonych dziś przez Wojsko Polskie oraz najnowszych decyzji dotyczących kwestii poboru w polskich siłach zbrojnych.

Łukasz Raciborski: Zmiany w ochronie zdrowia a system społeczno-gospodarczy w Polsce Moim zamiarem będzie, po pierwsze, próba pokazania przemian znaczenia pojęć „zdrowia” i „choroby” w oparciu o piśmiennictwo medyczne oraz wzorce troski o zdrowie obecne w kulturze popularnej. Po drugie, pokazanie związków między modelem człowieka, który leży u podstaw takiej koncepcji „zdrowia”, a typem idealnym człowieka właściwego dla obecnego systemu gospodarczego. Tym samym spróbuję udowodnić, że rozpowszechnianie się takich wzorców troski o zdrowie, czemu sprzyja niewydolność systemu służby zdrowia, służy lepszej socjalizacji Polaków do nowego ładu społeczno-gospodarczego, z którym mamy do czynienia w Polsce po 1989 r.

Jan Dzierzgowski: Kompetencje obywatelskie we współczesnej Polsce jako warunek demokratycznej partycypacji Główne pytanie brzmi: jakiego rodzaju kompetencje i umiejętności niezbędne są do aktywnej partycypacji w polskim życiu publicznym. Znane już polskim socjologom bariery instytucjonalne sprawiają, że jednostki lub grupy pragnące artykułować w sferze publicznej swój voice muszą dysponować różnego rodzaju specjalnymi kompetencjami. Co po roku 1989 musieli umieć Polacy pragnący wpływać na decyzje publiczne? Czy ważniejsze są kompetencje związane z działaniami formalnymi czy nieformalnymi? I jak duże znaczenie mają kompetencje związane z angażowaniem trzeciej strony np. opinii publicznej?

Victoria Dunaeva: Rola instytucji kultury w kształtowaniu społeczeństwa obywatelskiego w okresie transformacji (analiza porównawcza instytucji kultury w Polsce i Rosji ) W centrum wystąpienia będzie analiza roli instytucji kultury w procesie powstania w okresie transformacji nowego typu społeczeństwa – społeczeństwa obywatelskiego. Rozpatrywane będą następujące zagadnienia: Jaki system wartości promują w okresie transformacji instytucje kultury poprzez edukację i animację kulturalną? Jaki wpływ mają one na kształtowanie postaw obywatelskich? Jak instytucje kultury pomagają w integracji społecznej w warunkach nierówności pozycji społecznej? Jakie rozwiązanie instytucje kultury znajdują dla konfliktu wartości kulturowych, który pojawił się wskutek przemian politycznych, gospodarczych i socjalnych?

Grzegorz Brzozowski: Nowe doświadczenie religijne – poza instytucją – w stronę obywatelskości? Doświadczenie religijne, które wykracza poza ramy instytucji, oraz jego miejsce w sferze publicznej, wydają się zaniedbanym zagadnieniem debat socjologicznych. Za jego przykłady można uznać masowe wydarzenia po śmierci Jana Pawła II oraz odbywające się od 1997 roku Spotkania Lednickie. Interesuje mnie pytanie o charakter tego doświadczenia m.in. w odniesieniu do emocjonalnej teorii religii Danièle Hervieu-Léger. Czy mogło się ono stać narzędziem formowania obywateli i świadectwem deprywatyzacji religii opisanej przez Jose Casanovę?

Ewelina Kuźmicz: Pracujący i biedni: czy tworzy się nowa warstwa społeczna? Wystąpienie jest próbą odpowiedzi na kompleksowe zmiany zachodzące Polskim społeczeństwie od początku transformacji do dziś. Co dzieje się w sytuacji, gdy sfera pracy przenika się ze sferą biedy, a pozycja jednostki w strukturze społecznej nie jest wyrażana przez przynależność klasową, tylko przez aktualnie wykonywaną, wąsko rozumianą pracę; przez wzory indywidualnych przejść z systemu edukacyjnego na rynek pracy, między pracami, od bezrobocia do zatrudnienia? Podstawą wystąpienia będzie odpowiednio wyselekcjonowany materiał empiryczny oraz krytyczna analiza tego materiału w kontekście najważniejszych ujęć teoretycznych, pozwalających udzielić odpowiedzi na pytanie zadane w tytule wystąpienia.

Sala Złota

Karolina Wigura: Deklaracje przebaczenia i skruchy w polityce jako nowa instytucja publiczna w Polsce po 1989 r. Po 1989 roku w polityce polskiej nastąpił ogromny wzrost liczby deklaracji przebaczenia i skruchy, związanych przede wszystkim z wojenną przeszłością. Do szczególnie doniosłych z nich należą spotkanie Tadeusza Mazowieckiego i Helmuta Kohla w Krzyżowej w 1989 roku, przeprosiny Aleksandra Kwaśniewskiego za Jedwabne w 2001 roku, czy spotkanie Lecha Kaczyńskiego z Wiktorem Juszczenką w Pawłokomie w 2005 roku, jednak obok nich można wymienić jeszcze wiele innych, mających również niemałe znaczenie. Bez przesady można powiedzieć, że w budowaniu nowoczesnej tożsamości europejskiej Polaków stanowią one osobny, lecz ważny składnik. Zasadne zatem wydaje się wydobywanie i prezentowanie roli perswazyjnej i edukacyjnej deklaracji przebaczenia i skruchy w naszym kraju po 1989 roku.

Joanna Erbel: Walka o przestrzeń miasta, walką przeciw społecznemu wykluczeniu Tkanka miejska polskich miast po 1989 roku przechodzi dynamiczną transformację. Pojawiają się nowoczesne budynki, zmienia się obszar i charakter publicznej przestrzeni. Temu procesowi towarzyszy wypychanie z przestrzeni miasta grup społecznych, których nie stać na korzystanie z przestrzeni komercyjnych. Walka o prawo do bycia obecnym oraz spory o kształt przestrzeni miejskiej są sporami o wizję modernizacji, o to kto będzie miał prawo zabierać głos w debacie o kształt społeczeństwa. Szczególnie interesujące są tu te miejsca, w których zderzają się ze sobą różne logiki: komercyjna, symboliczna, ekonomiczna, ekologiczna i estetyczna, stanowiąc pole do konfrontacji interesów różnych grup.

Agata Urbanik: Nowa i stara starość. Przemiany tożsamości starszych kobiet jako ilustracja transformacji kulturowej po 1989 roku Celem wystąpienia jest analiza tożsamości polskich kobiet z pokolenia baby boomers z wykorzystaniem koncepcji Castellsa o tożsamości projektu. Pokażę do jakiego stopnia „konstruują [one] nową tożsamość, redefiniującą ich pozycję w społeczeństwie i poprzez te działania starają się zmienić całokształt struktury społecznej” (2005: 421). Przedmiotem refleksji będzie zmieniająca się rola tej grupy kobiet w sferze domu i rodziny oraz ich stosunek do własnej starości i starzenia jako projektu, który można dowolnie kształtować.

Agata Dembek: Obraz profesjonalizacji podmiotu w Polsce na podstawie analizy oferty rynku szkoleń rozwoju osobowości Celem wystąpienia będzie przedstawienie modelu profesjonalnego podmiotu, jakim miałby/aby stać się Polak/Polka w nowej rzeczywistości demokracji liberalnej, na podstawie analizy oferty rynku szkoleń i warsztatów rozwoju osobowości w Polsce po 1989 roku. Jakiego rodzaju wiedzę i umiejętności zawiera ta oferta? Jakie oczekiwania stawia przed jednostką – podmiotem? Co go definiuje i charakteryzuje?

Magdalena Smak-Wójcicka: Rola szkół katolickich w formowaniu tożsamości katolickiej w Polsce Istnieje wiele przesłanek by stwierdzić, że jedynie zakorzenienie religii w konkretnych więziach i sieciach społecznych tj. rodzina, szkoła, wspólnota zapobiegnie dalszej prywatyzacji i internalizacji religii. Szkoły katolickie potraktuję jako laboratorium, w którym kształtowany i reprodukowany jest postnowoczesny etos katolicki, sprzyjający reprodukcji tożsamości poprzez kształtowanie odpowiedniego habitusu. Udzielę odpowiedzi na pytanie jakie typy więzi i modele integracji społecznej są tam promowane. Na ile te alternatywne światy tworzone przez katolików są zamkniętymi enklawami?

Katarzyna Perdzyńska: Tożsamość lesbijek i gejów a transformacja ustrojowa w Polsce Celem wystąpienia jest analiza tego, w jaki sposobów wyłania się, czy też jest konstruowana, tożsamość lesbijsko-gejowska w Polsce po 1989 r. Czy proces ten przebiega odmiennie niż w innych krajach i na czym polegałaby jego specyfika? Jakie znaczenie dla tej tożsamości ma mniejszościowy status osób homoseksualnych? Czy kształtująca się/ kształtowana tożsamość ma charakter (wyłącznie) polityczny? Co sprawia, że widoczność osób homoseksualnych jest dla wielu Polek i Polaków tak trudna do zaakceptowania? Wreszcie, jak sytuuje się tożsamość homoseksualna na tle innych świeżo powstałych czy też uwidocznionych tożsamości?

Sylwia Urbańska: Rodzicielstwo, terytorium domu a zmiana społeczna: konstruowanie macierzyńskiej nieobecności w narracjach biograficznych migrantek Presje ekonomiczne, migracje i wymóg mobilności to procesy gruntownie transformujące przestrzeń rodziny i domu. Ich efektem jest zmiana postrzegania obecności i absencji na polu rodziny. Tezę tą zilustruję przez pokazanie jak procesy te przejawiają się w indywidualnych i grupowych trajektoriach życia migrantek ekonomicznych oraz sposobach biograficznego opracowywania doświadczenia stawania się rodzicem na odległość. Postaram się odpowiedzieć na pytanie czy nowy, nierezydencjalny typ organizacji macierzyństwa, ma szansę być pozytywnie zintegrowany w osobistym doświadczeniu biograficznym kobiet.

Marcin Darmas: Transformacja oczami filmowców – studium socjologiczne bohaterów nowej rzeczywistości. System transformation in movies – a sociological analysis of the heroes of the new reality Celem wystąpienia będzie ukazanie cech bohatera nowej rzeczywistości w oparciu o wybraną filmografię powstałą po roku 89′. Czy jest przedmiotem “traumy” społecznej? Czy w pełni akceptuje zmiany ustrojowe? Jak się dostosował do reguł liberalnego rynku? Czy w pełni rozliczył się z komnistyczną przeszłością? Wystąpienie zawierać będzie, ile możności, konceptualizację bohatera przed transformacją i jego funkcji w powojennej świadomości. W ten sposób łatwiej będzie nam ukazać to, co Maria Janion nazywa “zmierzchem paradygmatu symboliczno-romantycznego”, który budował w przeszłości narodową tożsamość i bronił jej symboliki.

Komitet Programowy

Dr Marta Bucholc
Dr Sławomir Mandes
Dr Tadeusz Szawiel
Dr Joanna Wawrzyniak

Instytucje Wspierające

Senat Rzeczypospolitej Polskiej

Konferencja Instytutu Socjologii UW została włączona do programu obchodów „Rok 2009 Rokiem Polskiej Demokracji” ogłoszonego przez Senat RP. www.senat.gov.pl/k7/agenda/demokracja/index.htm

Patroni medialni

radio_kampus

Fotorelacja z konferencji

Autorem zdjęć jest fotograf IS Pan Konrad Lang

prof. Izabella Bukraba, prof. Antoni Sułek, dr Małgorzata Jacyno

prof. Patrick Michel (Senior Research Fellow CNRS)

Wicemarszałek Senatu RP prof. Marek Ziółkowski

prof. Chris Hann (Max Planck Institute for Social Anthropology, Halle)

prof. Adam Przeworski (New York University)

Prorektor UW prof. Włodzimierz Lengauer

prof. Aleksandra Jasińska - Kania

prof. Anna Giza - Poleszczuk

dr Joanna Wawrzyniak

dr Cezary Trutkowski

prof. Kazimierz Frieske

dr Andrzej Waśkiewicz

dr Małgorzata Jacyno

dr Marta Bucholc

dr Maciej Gdula

dr Lech Nijakowski

dr Tadeusz Szawiel

dr Sławomir Mandes

dr Michał Łuczewski

prof. Jacek Raciborski

prof. Ireneusz Krzemiński

prof. Barbara Szacka

prof. Barbara Bukraba - Rylska

prof. Mirosława Grabowska

prof. Renata Siemienska - Żochowska

prof. Paweł Śpiewak

prof. Krzysztof Koseła

Publiczność Konferencji

Publiczność