Michał Pohoski (1927-2012)

21 sty, 2013; Aktualności

25 grudnia 2012 roku zmarł profesor Michał Pohoski, emerytowany profesor w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego. Pracę na Uniwersytecie, na ówczesnym Wydziale Filozoficznym, rozpoczął w 1964 roku, po uzyskaniu w tym samym roku stopnia doktora nauk ekonomicznych (ze specjalnością: demografia) w Szkole Głównej Planowania i Statystyki (obecnie SGH). Jego rozprawa doktorska Migracje ze wsi do miast. Studium wychodźstwa w latach 1945-57 oparte na wynikach ankiety Instytutu Ekonomiki Rolnej była opublikowana rok wcześniej przez Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne. Miał już wtedy znaczne doświadczenie dydaktyczne, gdyż pracował i uczył w SGPiS od ukończenia w 1950 roku studiów na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego (jako „wolny słuchacz” chodził też wtedy na niektóre zajęcia na socjologii). Jego zajęcia z demografii społecznej, prowadzone na sekcji socjologicznej, a następnie w Instytucie Socjologii, dostarczały studentom solidnej wiedzy z zakresu teorii i metod analizy zjawisk ludnościowych. Prowadził je do końca swojej pracy na Uniwersytecie Warszawskim w 2007 roku, z dwiema przerwami związanymi z rocznymi pobytami na uczelniach zagranicznych: 1968/69 jako stypendysta Fundacji Forda (University of Columbia, University of California w Berkeley i University of Michigan) i 1973/74 jako visiting professor na University of Essex.

Początkowo Pohoski pracował w Katedrze Socjologii Szczegółowej, a po utworzeniu w 1968 roku Instytutu Socjologii – w Zakładzie Socjologii Wsi i Miasta, kierowanych przez prof. Stefana Nowakowskiego. W 1970 roku został mianowany docentem, a w 1991 – profesorem nadzwyczajnym UW. Od 1971 roku do końca pracy na Uniwersytecie był kierownikiem samodzielnego Zespołu Badania Ruchliwości Społecznej. Od 1993 roku pracował w Zakładzie Statystyki, Demografii i Socjologii Matematycznej, stworzonym przez Grzegorza Lissowskiego.

Wiele lat na Uniwersytecie Warszawskim Pohoski poświęcił pracy na rzecz Instytutu i Wydziału. Był pierwszym kierownikiem Studium Doktoranckiego w Instytucie Socjologii (1972-1982). W 1981 roku ogólne zebranie pracowników wybrało go Dyrektorem Instytutu na kadencję 1981-1984, był pierwszym dyrektorem Instytutu, który nie był członkiem PZPR. W trudnych latach stanu wojennego, współpracując z ówczesnym dziekanem prof. Jerzym Szackim, prowadził mądrą politykę i potrafił uchronić społeczność Instytutu Socjologii przed wewnętrznymi napięciami i podziałami, a także – co jest równie cenne – zachować tożsamość Instytutu; w listopadzie 1982 roku obydwaj, Szacki i Pohoski zostali czasowo zawieszeni w swych funkcjach za to, że nie zapobiegli strajkowi studentów socjologii. W 1993 roku Michał Pohoski został wybrany Dziekanem Wydziału Filozofii i Socjologii i był nim do 1999 roku. Jako dziekan dbał o pracowników i studentów Wydziału, o warunki materialne ich pracy oraz o odpowiednie miejsce Wydziału na Uniwersytecie.

Brał żywy udział w pracach Polskiego Towarzystwa Socjologicznego; przez długi okres od połowy lat 1960. był członkiem Zarządu Głównego PTS i członkiem redakcji „Polish Sociological Bulletin” (1961-1974). Był organizatorem ważnych sesji i autorem znaczących referatów na zjazdach socjologicznych w Krakowie (1977), Łodzi (1981) i Lublinie (1994). Był aktywny w Międzynarodowym Stowarzyszeniu Socjologicznym (ISA), w Research Committee on Social Stratification, wygłaszał referaty na Światowych Kongresach Socjologicznych w Evian (1976), Uppsali (1978) i Meksyku (1982). Utrzymywał intensywne kontakty naukowe z wybitnymi socjologami zagranicznymi, zwłaszcza ze specjalistami w zakresie badań nad strukturą społeczną. Był członkiem Komitetu Nauk Socjologicznych i Komitetu Nauk Demograficznych PAN, Rady Naukowej GUS oraz przewodniczącym Rady CBOS.

Profesor Michał Pohoski był przede wszystkim badaczem ruchliwości społeczno-zawodowej i struktury społecznej. Opracował wyniki badań Włodzimierza Wesołowskiego nad prestiżem zawodów wśród ludności wiejskiej (1960) i ponownie zanalizował wyniki wcześniejszych badań Wesołowskiego i Adama Sarapaty wśród ludności Warszawy (1958). Opisał „nieklasowe różnice społeczne” w Polsce, w mieście i na wsi. Jego obszerne i solidne opracowanie Prestiż zawodów wśród ludności wiejskiej (1968) ukazało się w serii powielonych „Prac” OBOP; w 1983 roku Jan Szczepański napisał, że gdyby zostało ono wtedy rozwinięte, to jego rozwinięta wersja mogłaby być pracą habilitacyjną.
Najważniejszym dokonaniem Pohoskiego były badania empiryczne nad strukturą społeczną. Przygotował i zrealizował w 1972 roku pierwsze w Polsce, o takim zakresie i skali, badanie reprezentacyjne na próbie losowej poświęcone problematyce struktury i ruchliwości społecznej. Badanie przeprowadzone przez Zespół Badania Struktur Społecznych Instytutu Socjologii UW we współpracy z Instytutem Filozofii i Socjologii PAN obejmowało 13 tys. osób (9 tys. mężczyzn i 4 tys. kobiet w wieku 30-39 lat czynnych zawodowo w 1972 roku). Przeprowadzenie badania wymagało wyszkolenia zespołu koordynatorów i zorganizowania ogólnopolskiej sieci ankieterów. Powodzenie tego przedsięwzięcia było możliwe dzięki zdolnościom organizacyjnym Pohoskiego i zarażeniu entuzjazmem współpracowników, koordynatorów i ankieterów. Jedną z cech tego badania była niezwykła dbałość o jakość i rzetelność zbieranych danych. Wielu uczestników badań wspomina swój udział w nich jako najważniejsze doświadczenie badawcze; podobne opinie mają studenci socjologii, którzy uczestniczyli w obozach badawczych kierowanych przez Pohoskiego. Stworzona wówczas sieć koordynatorów i ankieterów stała się podstawą powstałych później ośrodków realizacji badań socjologicznych, np. Zespołu Realizacji Badań IFiS PAN.

Badania z 1972 roku były później powtórzone w części lub w całości na różnych próbach. Powstało z nich kilka prac doktorskich (Jacek Wasilewski, Ewa Jaźwińska-Motylska, Grażyna Kacprowicz). Na podstawie tych badań i pracy Ruchliwość społeczna w Polsce, Pohoski habilitował się w 1983 roku; praca ta, rekomendowana przez prof. Jana Szczepańskiego i przyjęta do druku w Państwowym Wydawnictwie Naukowym, nie ukazała się, autor nie wytrwał w woli wydania jej drukiem. Z jego badań powstało jednak kilkanaście artykułów w czasopismach i pracach zbiorowych, szereg referatów przedstawianych na konferencjach krajowych i zagranicznych oraz wiele opracowań niepublikowanych, maszynopisów i tekstów „w ołówku”. Szczególnie ważny jest jego artykuł Proces osiągnięć społeczno-zawodowych w Polsce (1979), referat ze Zjazdu Krakowskiego, w którym przedstawił swój pierwszy polski model ścieżkowy osiągnięć społeczno-ekonomicznych. Był on rozwinięciem modelu zaproponowanego przez Petera Blau’a i Otisa Duncana i przedstawiał wpływ zmiennych charakteryzujących kolejne fazy życia jednostki: czynników przypisanych związanych z jej pochodzeniem, opisujących proces kształcenia oraz przebieg kariery zawodowej na pozycję społeczno-zawodową jednostki w momencie badania, mierzoną na skali prestiżu zawodów opracowanej przez Donalda Treimana. Parametry tego modelu są interpretowane jako miary sztywności bądź elastyczności „systemu uwarstwienia”.

Pohoski powtórzył swoje badania trzykrotnie jako badania panelowe: w latach 1987, 1991 i 1998, na tej samej ogólnokrajowej próbie mężczyzn będących w 1987 roku w wieku 30-39 lat. Opracowanie tych badań Dynamika zatrudnienia i zarobków w okresie transformacji ustrojowej w Polsce. Wyniki badania panelowego 1987-1991-1998, napisane wspólnie z Markiem Styczniem, dostępne jest na stronie Zakładu Statystyki, Demografii i Socjologii Matematycznej Instytutu Socjologii UW. Analiza obejmowała m.in. dynamikę zatrudnienia, ze szczególnym uwzględnieniem czynników zwiększających ryzyko bezrobocia, dynamikę wzrostu zarobków i dochodów. Ogólny wniosek można sformułować następująco: najbardziej zyskującymi w okresie transformacji są z reguły ludzie i kategorie społeczno-zawodowe, których pozycja była relatywnie wysoka już w PRL, a tracą ci, którzy w PRL byli na niskich pozycjach.

Badania Pohoskiego były badaniami „historii życia”, dotyczyły m.in. historii kształcenia się, historii pracy zawodowej, historii działalności społecznej i politycznej, historii rodziny oraz poglądów badanych osób na wybrane zagadnienia społeczne, z reguły związane z problematyką uwarstwienia społecznego. Ważną i trudną do przeceniania konsekwencją tych badań było wprowadzenie nowych technik i metod do analizy badań socjologicznych w Polsce. Szczególnie ważne sa przygotowane dwa tomy pt. Standaryzacja zmiennych socjologicznych, a zwłaszcza tom 2. Społeczna klasyfikacja zawodów opracowany przez M. Pohoskiego, K.M. Słomczyń¬skiego i K. Milczarek (1974, 1978). Pohoski był również inicjatorem i pionierem stosowania w analizie danych socjologicznych wspomnianej już analizy ścieżkowej oraz modeli logarytmiczno-liniowych i skalowania wielowymiarowego; wykorzystywał je w swoich opracowaniach, np. w artykule Ruchliwość społeczna a nierówności społeczne (1983).

Michał Pohoski urodził się 26 listopada 1927 roku w Mińsku Mazowieckim i tam dorastał; jego ojciec był oficerem w miejscowym pułku kawalerii. Wczesne lata Michała przypadły na okres okupacji hitlerowskiej. Uczył się konspiracyjnie. Należał do najmłodszych roczników „pokolenia AK”. W 1943 roku wstąpił do Armii Krajowej. Nie dany był mu jednak udział w Powstaniu Warszawskim. W sierpniu 1944 roku jego oddział idący od strony Mińska „do powstania” został zatrzymany przez wojsko sowieckie (opisał to we wspomnieniu Do Powstania … 1995). Klęska powstania warszawskiego, samotność walczących, zniszczenie Warszawy przez Niemców i objęcie władzy przez komunistów i Rosję, ciężkie doświadczenia dla jego pokolenia, odcisnęły się także na jego poglądzie na świat i osobowości społecznej.

Interesował się historią wojny i Warszawy, to zainteresowanie miało mocny ton rodzinny. Mieszkał na Żoliborzu, w odbudowanym domu stryjostwa Pohoskich; z całej rodziny wojnę przeżyła tylko Hanna, docent pedagogiki UW; Jan, wiceprezydent Warszawy został rozstrzelany w Palmirach, ich syn Jan zginął w Powstaniu, a córka Ewa, związana z grupą „Płomieni”, została zamordowana na Pawiaku wraz z całym kompletem studentów socjologii.

Koledzy, współpracownicy, pracownicy i dawni studenci socjologii pamiętają Profesora Michała Pohoskiego nie tylko jako znakomitego badacza struktury społecznej i nauczyciela akademickiego, ale także jako wzorzec rzetelności naukowej. Pamiętają precyzję i celność jego wypowiedzi, której usiłował również ich nauczyć. Zapamiętają Go jako człowieka, który zawsze przedstawiał im opartą na rzetelnej wiedzy prawdę o Polsce, gdyż prawda i dobro Kraju były dla niego wartościami naczelnymi.

Grzegorz Lissowski i Antoni Sułek

Tekst ten, wraz z bibliografią Michała Pohoskiego, ukaże się w jednym z najbliższych numerów „Stanu Reczy”, czasopisma Instytutu Socjologii UW